STRES YÖNETİMİ

Prof.Dr. İnayet Aydın
Ankara Üniversitesi
Eğitim Bilimleri Fakültesi
Eğitim Yönetimi ABD Başkanı

En büyük stresi içine düştüğümüz durumu kontrol etmek, etkilemek ya da değiştirmek için kendimizi güçsüz hissettiğimizde ya da böyle olduğuna inandığımızda; yani kontrol altına almaya hazırlıklı olmadığımız, beklenmedik bir durumda duyarız.

Donald H.Weiss

Stres kavramı ve Tanımı

Stres kavramı Latice “ertrica” eski Fransızca “estrece” sözcüklerinden gelmektedir. Kavram 17. Yüzyılda felaket, bela, musibet, dert, keder, elem anlamlarında kullanılmış 18. Yüzyılda ise kavram anlamı güç, baskı, zor gibi anlamlarda objelere, kişiye, organa, ve ruhsal yapıya ilişkin olarak kullanılmıştır (Baltaş ve Baltaş, 1989, s.265).

Günümüzde kullanılan biçimi ile kavramı ilk kez ortaya atan Hans Selye’dir. Selye stresi, organizmanın her türlü değişmeye yaygın tepkisi olarak tanımlamıştır (Rosch, 1986, s. 103). Hans Selye’nin (1946) çok yaygın olarak benimsenen bu tanımına göre stres, memnuniyet verici olup olmadığına bakılmaksızın, her türlü isteme bedenin uyum sağlamak için gösterdiği yaygın tepkisidir. Stres birden fazla organ sistemini etkileyerek insan sağlığı üzerinde çok ciddi olumsuz sonuçlar yaratmaktadır (Allen, 1983, s. 3).

Stres ile ilgili olarak yapılan ilk çalışmalarda stres insan davranışının bir boyutu olarak ele alınmış ve stresin yıkıcı boyutu “distress” üzerinde durulmuştur. Araştırma sonuçları bazı bireylerin stres karşısında zayıf duruma düşüp ciddi hastalıklara yakalnmalarına karşılık; bazıları için stres performanslarını artıran bir etken , yapıcı bir güç “eustress” olmuştur Jewell ve Mylander, 1988, s.488).Bu açıdan Jessi Bernard stresi yapıcı stres “ eustress” ve yıkıcı stres “distress” olmak üzere ikiye ayırmıştır. Bunlardan birincisi yaşandıkça neşe, canlılık, kazanç sağlayan, istenmesi gereken bir durumdur. İkincisi ise bireyin psikolojik varlığını, kendine olan güven ve saygısını tehdit eden bir uyarımın onda bir zorlanma yaratması sonucunu doğurmaktadır;

Özetlemek gerekirse Iwancevich, Gibson ve Donelly’nin geliştirdiği ve günümüzde en çok kullanılan tanıma göre stres, bireysel farklar ve psikolojik süreçler yolu ile gösterilen uyumsal bir davranım olup, kişi ğüzerinde aşırı psikolojik veya fiziksel baskılar yapan herhangi bir dış ve iç hareket, durum veya olayın organizmaya yansıyan sonucudur (Artan, 1986, s.39).

Stres Kaynakları

Stres kaynakları , strese neden olan unsurlardır. Kişide stres yaratan kaynaklar işle ilgili etkenler, kişisel etkenler ya da iş dışı etkenler olabilir. Örneğin:

İşle ilgili stres kaynakları:Görev gerekleri,rol dinamikleri,kişiler arası ilişkiler,mesleki ilerleme
Kişisel etkenler: Gereksinimler,kapasite,kişilik
İş dışı etkenler :Aile,ekonomik durum, kişiler arası ilişkiler;

Stresin Kişisel ve Kurumsal Performansa Etkileri

Yıkıcı stres personelin ve kurumların verimlilikleri üzerinde olumsuz bie etki yaratır. Orta düzeydeki stresin verimliliği artırmasına karşılık, yüksek düzeydeki stres kişinin fiziksel ve zihinsel sistemini bozar ve aşırı yüklenmesine neden olur. Yoğun stres altındaki bireyler işe devamsızlık, personel devri, hata yapma, kazalara yol açma, iş doyumsuzluğu, performans düşüklüğü gibi tepkiler gösterir Shermerhorn, 1989, s.649).

Stresle Başa Çıkma Yolları

Stresle başa çıkma veya diğer deyişle stres yönetimi, ruh ve beden sağlığını korumak, üretici ve verimli bir yaşam sürdürmek için gereklidir. Stres yönetiminin amacı, stresin bütününden kaçınmak değildir ki bu zaten olanaksızdır. Fakat verimlilik, enerji ve atikliğe doğru olumlu bir güç oluşturmaktır (Schafer, 1987, s. 310). Bu anlamda stresle başa çıkma, stres kaynaklarının uyandırdığı duygusal gerilimi azaltmak, yok etmek ya da bu gerilime dayanmak amacı ile gösterilen davranışların ve duygusal tepkilerin bütünüdür (Uçman, 1990, s.58) .

Stresle ilgili çalışmalarda öncü isimlerden olan Lazarus’un modeline göre başa çıkmada iki temel strateji bulunmaktadır. a) Soruna yönelik başa çıkma, b) Duyguya ya da kaçınmaya yönelik başa çıkma . Aktif bir strateji olan soruna yönelik başa çıkmada birey, stres durumunun kontrol altına alınabileceğine karar verir ve eyleme geçer. Daha fazla bilgi alma, sorum çözme davranışları bu strateji kapsamındadır. Pasif bir strateji olan duyguya yönelik başa çıkmada ise, kişi durumun kontrol edilemeyeceğine bu nedenle kabullenilmesine karar vermiştir. Stres durumunun yarattığı olumsuz duyguları kontrol altın alıp olumlu bir yöne odaklamaya çalışır. “Deneyim acıydı ama çok şey öğrendim”, “her işte bir hayır vardır” gibi yaklaşımlar duyguya yönelik başa çıkmayı gösterir (Uçman, 1990, s.62).

Bu yaklaşımlar dışında ayrıca her bireyin stres karşısında dirençli olmasını sağlayacak başa çıkma yöntemleri vardır. Bunlar arasında strese eğilim yaratan kişilik özelliklerini değiştirilmesi, düzenli spor yapılması, hayata pozitif yönden bakılması, düzenli ve doğru nefes alma, gevşeme egzersizleri yapılması, meditasyon, yoga gibi tekniklerin kullanılması, sosyal-kültürel-sportif etkinliklerle uğraşma, beslenme konusunda özen gösterme, toplumsal desteği artırıcı bir yaşam tarzı gibi yöntemler de stresin azaltılmasında çok önemli katkılar sağlamaktadır.